Κείμενο
Το ψηφιακό κράτος παρουσιάζεται συχνά ως λύση απέναντι στη γραφειοκρατία, στην ταλαιπωρία και στην καθυστέρηση. Πράγματι, η τεχνολογία μπορεί να διευκολύνει τον πολίτη, να μειώσει άσκοπες μετακινήσεις, να απλοποιήσει διαδικασίες και να ενισχύσει τη διαφάνεια. Όμως η ψηφιοποίηση δεν είναι θεσμικά ουδέτερη όταν γίνεται υποχρεωτική, καθολική και χωρίς πραγματικές εγγυήσεις.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν το κράτος χρησιμοποιεί τεχνολογία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος ελέγχει την τεχνολογία, ποιος έχει πρόσβαση στα δεδομένα, ποιος διορθώνει τα λάθη, ποιος ευθύνεται για τις βλάβες, ποιος προστατεύει τον πολίτη από αποκλεισμό και ποιος εξασφαλίζει ότι η ψηφιακή διαδικασία δεν μετατρέπεται σε μηχανισμό διοικητικής υπεροχής.
Ο Προσωπικός Αριθμός και κάθε σύστημα ενιαίας ταυτοποίησης πρέπει να εξετάζονται μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Όταν όλες οι συναλλαγές, όλες οι υπηρεσίες, όλες οι οφειλές, όλες οι διοικητικές πράξεις και όλες οι σχέσεις του πολίτη με το κράτος συγκεντρώνονται γύρω από έναν ενιαίο μηχανισμό ταυτοποίησης, τότε δημιουργείται αυξημένος κίνδυνος συγκέντρωσης ισχύος.
Η συγκέντρωση αυτή δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα. Είναι ζήτημα ελευθερίας, πρόσβασης, αξιοπρέπειας και δικαιώματος άμυνας. Ένα λάθος σε ένα ψηφιακό προφίλ, μία εσφαλμένη διασύνδεση, μία αυτόματη διοικητική απόφαση ή μία αδυναμία πρόσβασης μπορεί να επηρεάσει άμεσα την καθημερινή ζωή του πολίτη.
Ο πολίτης δεν μπορεί να εξαρτάται ολοκληρωτικά από ένα ψηφιακό σύστημα χωρίς ανθρώπινη εναλλακτική. Πρέπει να υπάρχει πάντοτε φυσικός τρόπος εξυπηρέτησης, δυνατότητα ένστασης, δυνατότητα διόρθωσης, δικαίωμα ακρόασης και σαφής ευθύνη συγκεκριμένου οργάνου. Η ψηφιακή διαδικασία δεν μπορεί να καταργεί τον άνθρωπο πίσω από τη διοίκηση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η προστασία των προσωπικών δεδομένων. Όσο περισσότερα δεδομένα συγκεντρώνονται, τόσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη του κράτους να αποδείξει ότι η συλλογή, η επεξεργασία, η διασύνδεση και η χρήση τους είναι αναγκαία, αναλογική, νόμιμη και ελεγχόμενη. Η ευκολία της διοίκησης δεν αρκεί για να δικαιολογήσει απεριόριστη συγκέντρωση πληροφοριών.
Η ψηφιοποίηση γίνεται επικίνδυνη όταν συνδέεται με φορολογικές απαιτήσεις, τραπεζικά δεδομένα, ασφαλιστικές υποχρεώσεις, διοικητικές κυρώσεις, πρόστιμα, επιδόματα, πρόσβαση σε υπηρεσίες και αναγκαστικά μέτρα. Τότε το ψηφιακό σύστημα δεν είναι απλώς πλατφόρμα εξυπηρέτησης, αλλά κεντρικός κόμβος άσκησης εξουσίας.
Γι’ αυτό απαιτούνται αυστηρές θεσμικές εγγυήσεις. Κάθε ψηφιακή πράξη πρέπει να είναι αιτιολογημένη, ελέγξιμη και προσβλητή. Κάθε αυτοματοποιημένη απόφαση πρέπει να μπορεί να ελεγχθεί από άνθρωπο. Κάθε πολίτης πρέπει να έχει πρόσβαση στα δεδομένα που τον αφορούν και δικαίωμα να ζητήσει διόρθωση, περιορισμό ή διαγραφή όπου αυτό επιτρέπεται.
Η ψηφιακή διοίκηση δεν μπορεί να λειτουργεί με την αρχή ότι ο πολίτης πρέπει απλώς να συμμορφώνεται με ό,τι εμφανίζεται στην οθόνη. Η οθόνη δεν είναι απόδειξη αλήθειας. Η ηλεκτρονική καταχώριση δεν είναι από μόνη της τεκμήριο νομιμότητας. Η διοικητική αυτοματοποίηση δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη θεσμική ευθύνη.
Το ψηφιακό κράτος πρέπει να υπηρετεί τον πολίτη και όχι να τον εγκλωβίζει. Πρέπει να μειώνει την αυθαιρεσία και όχι να την κρύβει πίσω από αλγόριθμους, πλατφόρμες και αυτοματοποιημένες διαδικασίες. Πρέπει να διευκολύνει την πρόσβαση στα δικαιώματα και όχι να καθιστά την πρόσβαση εξαρτημένη από τεχνικές προϋποθέσεις που δεν μπορούν όλοι να καλύψουν.
Η θεσμική αρχή είναι σαφής: καμία ψηφιακή διαδικασία δεν πρέπει να οδηγεί σε απώλεια δικαιώματος χωρίς πλήρη ενημέρωση, ανθρώπινο έλεγχο, δυνατότητα αντίρρησης και πραγματική πρόσβαση σε έννομη προστασία. Η τεχνολογία είναι αποδεκτή μόνο όταν παραμένει εργαλείο του κράτους δικαίου και όχι υποκατάστατό του.
Ο πολίτης δεν είναι ψηφιακή εγγραφή. Είναι πρόσωπο με δικαιώματα, αξιοπρέπεια, ανάγκες, αδυναμίες και δυνατότητα άμυνας. Κάθε σύστημα που τον μετατρέπει αποκλειστικά σε αριθμό, προφίλ ή διοικητική καταχώριση πρέπει να ελέγχεται αυστηρά ως προς τη συμβατότητά του με τις θεμελιώδεις αρχές της ελευθερίας, της αναλογικότητας και της ανθρώπινης αξίας.