Κείμενο
Η ασφαλιστική ενημερότητα δεν πρέπει να λειτουργεί ως εργαλείο αποκλεισμού από την ίδια τη δυνατότητα πληρωμής.
Ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα στη σχέση του πολίτη με τον ΕΦΚΑ και το ΚΕΑΟ είναι η απώλεια ασφαλιστικής ενημερότητας. Τυπικά παρουσιάζεται ως συνέπεια οφειλής. Στην πράξη όμως μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός οικονομικού και επαγγελματικού αποκλεισμού.
Ο πολίτης δεν μπορεί να πληρώσει επειδή δεν έχει ρευστότητα. Χάνει ασφαλιστική ενημερότητα. Επειδή χάνει ασφαλιστική ενημερότητα, δεν μπορεί να εισπράξει, να συμμετάσχει σε έργο, να συνεχίσει επαγγελματικά ή να διατηρήσει οικονομική δραστηριότητα. Και επειδή δεν μπορεί να εισπράξει ή να εργαστεί, η οφειλή μεγαλώνει.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η οφειλή οδηγεί σε αποκλεισμό και ο αποκλεισμός οδηγεί σε μεγαλύτερη οφειλή.
1. Η ενημερότητα δεν είναι απλό διοικητικό χαρτί
Η ασφαλιστική ενημερότητα δεν είναι ένα απλό πιστοποιητικό. Για πολλούς επαγγελματίες, επιχειρήσεις και εργαζόμενους είναι προϋπόθεση οικονομικής επιβίωσης.
Μπορεί να χρειάζεται για:
είσπραξη χρημάτων,
συμμετοχή σε δημόσια έργα,
ανάληψη συμβάσεων,
πληρωμή από δημόσιο φορέα,
μεταβίβαση ή αξιοποίηση περιουσίας,
συνέχιση επαγγελματικής δραστηριότητας,
συνεργασία με πελάτες,
ή διατήρηση επαγγελματικής αξιοπιστίας.
Όταν λοιπόν αφαιρείται ή μπλοκάρεται η ασφαλιστική ενημερότητα, δεν αφαιρείται απλώς ένα έγγραφο. Μπορεί να αφαιρείται η δυνατότητα του πολίτη να παραμείνει οικονομικά ενεργός.
2. Η απώλεια ενημερότητας μπορεί να καταστρέψει τη δυνατότητα πληρωμής
Αν ο σκοπός της Διοίκησης είναι να εισπράξει, τότε πρέπει να προστατεύει και τη δυνατότητα του πολίτη να αποκτήσει εισόδημα. Δεν μπορεί να απαιτεί πληρωμή και ταυτόχρονα να αφαιρεί τα εργαλεία με τα οποία ο πολίτης θα μπορούσε να πληρώσει.
Όταν η απώλεια ενημερότητας εμποδίζει την είσπραξη χρημάτων, τότε η Διοίκηση δεν επιταχύνει την πληρωμή. Την καθιστά δυσκολότερη.
Όταν εμποδίζει τη συμμετοχή σε έργο, τότε δεν προστατεύει το δημόσιο συμφέρον. Μπορεί να μειώνει την πιθανότητα είσπραξης.
Όταν οδηγεί σε απώλεια επαγγελματικής δυνατότητας, τότε δεν λειτουργεί ως μέτρο συμμόρφωσης. Λειτουργεί ως μηχανισμός αποκλεισμού.
Η είσπραξη δεν πρέπει να καταστρέφει την πηγή από την οποία θα μπορούσε να προέλθει η πληρωμή.
3. Ο φαύλος κύκλος της ενημερότητας
Ο φαύλος κύκλος είναι συγκεκριμένος:
ο πολίτης έχει οφειλή,
δεν μπορεί να την πληρώσει λόγω πραγματικής οικονομικής αδυναμίας,
χάνει ασφαλιστική ενημερότητα,
δεν μπορεί να εργαστεί, να εισπράξει ή να αναλάβει έργο,
χάνει εισόδημα,
δεν μπορεί να πληρώσει την οφειλή,
η οφειλή αυξάνεται,
και η πίεση μεγαλώνει.
Αυτός ο κύκλος πρέπει να αναγνωριστεί ως θεσμικό πρόβλημα. Δεν είναι απλώς “συνέπεια οφειλής”. Είναι μηχανισμός που μπορεί να αναπαράγει την αδυναμία.
Ένα δίκαιο σύστημα δεν πρέπει να οδηγεί τον πολίτη σε αδιέξοδο και μετά να τον κατηγορεί επειδή δεν βγήκε από αυτό.
4. Η ενημερότητα πρέπει να συνδέεται με ρεαλιστική δυνατότητα αποπληρωμής
Η ασφαλιστική ενημερότητα πρέπει να αντιμετωπίζεται με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη την πραγματική δυνατότητα πληρωμής. Δεν μπορεί να δίνεται ή να αφαιρείται μηχανικά, χωρίς στάθμιση των συνεπειών.
Πρέπει να εξετάζεται:
αν η στέρηση ενημερότητας εμποδίζει την είσπραξη χρημάτων,
αν ο πολίτης χρειάζεται την ενημερότητα για να πληρωθεί,
αν η απώλεια ενημερότητας οδηγεί σε απώλεια έργου,
αν η χορήγηση περιορισμένης ή ειδικής ενημερότητας θα βοηθούσε την αποπληρωμή,
αν υπάρχει πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα,
αν η οφειλή έχει ελεγχθεί,
αν η ρύθμιση είναι βιώσιμη,
και αν η μη χορήγηση ενημερότητας είναι αναλογική.
Η ενημερότητα δεν πρέπει να χρησιμοποιείται τυφλά ως μοχλός πίεσης. Πρέπει να χρησιμοποιείται με τρόπο που δεν καταστρέφει τη δυνατότητα του πολίτη να δημιουργήσει εισόδημα.
5. Η ανάγκη ειδικής ή περιορισμένης ενημερότητας
Σε πολλές περιπτώσεις η πλήρης άρνηση ασφαλιστικής ενημερότητας δεν είναι η πιο δίκαιη ή η πιο αποτελεσματική λύση. Μπορεί να απαιτείται ειδική ή περιορισμένη ενημερότητα, ώστε ο πολίτης να μπορέσει να εισπράξει, να εργαστεί ή να ολοκληρώσει μια συναλλαγή, με τρόπο που να προστατεύει ταυτόχρονα και το Δημόσιο.
Αν ο πολίτης χρειάζεται ενημερότητα για να εισπράξει χρήματα, τότε η άρνηση ενημερότητας μπορεί να οδηγεί σε παράλογο αποτέλεσμα. Το σύστημα αρνείται το έγγραφο που θα επέτρεπε στον πολίτη να αποκτήσει τα χρήματα με τα οποία θα μπορούσε να πληρώσει.
Σε τέτοιες περιπτώσεις πρέπει να εξετάζεται λύση που να επιτρέπει την είσπραξη, ενδεχομένως με παρακράτηση μέρους του ποσού, με ειδικό σκοπό, με περιορισμένη διάρκεια ή με συγκεκριμένο αποδέκτη. Η λογική πρέπει να είναι πρακτική και αναλογική: να μη μπλοκάρεται η πηγή εισοδήματος, αλλά να οργανώνεται τρόπος πραγματικής αποπληρωμής.
6. Η ενημερότητα για είσπραξη ως εργαλείο εξόδου από το αδιέξοδο
Η ασφαλιστική ενημερότητα για είσπραξη μπορεί να είναι κρίσιμο εργαλείο. Αν ο πολίτης έχει λαμβάνειν χρήματα, ειδικά από δημόσιο φορέα, πελάτη ή έργο, τότε η δυνατότητα είσπραξης μπορεί να βοηθήσει και τον ίδιο και τη Διοίκηση.
Ο πολίτης αποκτά ρευστότητα. Η Διοίκηση μπορεί να εισπράξει μέρος της οφειλής. Η επαγγελματική δραστηριότητα παραμένει ζωντανή. Η οφειλή δεν διογκώνεται περαιτέρω λόγω πλήρους αποκλεισμού.
Αντίθετα, η πλήρης άρνηση ενημερότητας μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα: ο πολίτης δεν εισπράττει, δεν πληρώνει, χάνει έργα, χάνει δραστηριότητα και τελικά η οφειλή γίνεται ακόμη πιο δύσκολο να εισπραχθεί.
Η Διοίκηση πρέπει να προτιμά λύσεις που διατηρούν την οικονομική δυνατότητα του πολίτη, όχι λύσεις που την ακυρώνουν.
7. Η αναλογικότητα στη στέρηση ενημερότητας
Η στέρηση ασφαλιστικής ενημερότητας πρέπει να ελέγχεται υπό το πρίσμα της αναλογικότητας. Δεν αρκεί να υπάρχει οφειλή. Πρέπει να εξετάζεται τι συνέπειες προκαλεί η άρνηση της ενημερότητας.
Αν η άρνηση ενημερότητας έχει ως αποτέλεσμα να μην μπορεί ο πολίτης να εισπράξει χρήματα, τότε το μέτρο μπορεί να είναι δυσανάλογο.
Αν οδηγεί σε απώλεια έργου ή σύμβασης, πρέπει να εξετάζεται αν η ζημία που προκαλείται είναι υπέρμετρη σε σχέση με τον σκοπό της είσπραξης.
Αν εμποδίζει την επαγγελματική συνέχιση, πρέπει να εξετάζεται αν το μέτρο τελικά βλάπτει και το δημόσιο συμφέρον, διότι αφαιρεί από τον πολίτη τη δυνατότητα να δημιουργήσει εισόδημα.
Η αναλογικότητα απαιτεί να σταθμίζεται όχι μόνο το ύψος της οφειλής, αλλά και το πρακτικό αποτέλεσμα του μέτρου.
8. Η ενημερότητα δεν πρέπει να γίνεται μέσο οικονομικής εξόντωσης
Η ασφαλιστική ενημερότητα δεν πρέπει να μετατρέπεται σε εργαλείο οικονομικής εξόντωσης. Δεν πρέπει να λειτουργεί με τρόπο που αποκλείει τον πολίτη από την αγορά, την εργασία, την είσπραξη ή την επαγγελματική συνέχεια.
Το κράτος δεν έχει συμφέρον να καταστρέφει τον οικονομικά ενεργό πολίτη. Έχει συμφέρον να τον κρατά ενεργό, ώστε να μπορεί να παράγει εισόδημα, να πληρώνει υποχρεώσεις, να διατηρεί την οικογένειά του και να συμμετέχει στην οικονομική ζωή.
Όταν η στέρηση ενημερότητας οδηγεί σε πλήρη αποκλεισμό, τότε το μέτρο χάνει τον εισπρακτικό του χαρακτήρα και αποκτά τιμωρητικό χαρακτήρα.
Η Διοίκηση δεν πρέπει να τιμωρεί την αδυναμία. Πρέπει να την ελέγχει, να τη σταθμίζει και να αναζητά λύσεις που δεν καταστρέφουν τη δυνατότητα πληρωμής.
9. Η βασική θέση
Η βασική θέση είναι η εξής:
Η ασφαλιστική ενημερότητα δεν πρέπει να στερείται με τρόπο που εμποδίζει τον πολίτη να εργαστεί, να εισπράξει ή να αποκτήσει τα χρήματα με τα οποία θα μπορούσε να πληρώσει.
Αν η στέρηση ενημερότητας καταστρέφει τη δυνατότητα πληρωμής, τότε δεν λειτουργεί ως δίκαιο εισπρακτικό μέτρο. Λειτουργεί ως μηχανισμός αποκλεισμού.
Πρέπει να προηγείται έλεγχος της οφειλής, της δυνατότητας πληρωμής, της αναλογικότητας και των συνεπειών της στέρησης ενημερότητας.
Συμπέρασμα
Η ασφαλιστική ενημερότητα είναι κρίσιμο εργαλείο οικονομικής συμμετοχής. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως διοικητικό πιστοποιητικό που αφαιρείται μηχανικά λόγω οφειλής.
Όταν η απώλειά της εμποδίζει τον πολίτη να εργαστεί, να εισπράξει ή να συνεχίσει επαγγελματικά, τότε η στέρηση ενημερότητας μπορεί να επιτείνει την αδυναμία αντί να βοηθά την είσπραξη.
Η Διοίκηση πρέπει να αναζητά λύσεις που προστατεύουν και το δημόσιο συμφέρον και την οικονομική επιβίωση του πολίτη: ειδική ενημερότητα, περιορισμένη ενημερότητα, ενημερότητα για είσπραξη, παρακράτηση μέρους ποσού, ρεαλιστική ρύθμιση και προηγούμενο έλεγχο της πραγματικής δυνατότητας πληρωμής.
Ο πολίτης δεν πρέπει να αποκλείεται από την οικονομική ζωή επειδή οφείλει. Πρέπει πρώτα να εξετάζεται αν ο αποκλεισμός αυτός τον εμποδίζει ακριβώς να πληρώσει.