Κείμενο
Όταν η Διοίκηση δημιουργεί το παράλογο και μετά το μεταφέρει στον πολίτη ως ατομική του ευθύνη, τότε δεν υπάρχει απλώς διοικητική δυσλειτουργία. Υπάρχει θεσμική βλάβη.
Η ευθύνη δεν μπορεί να σταματά στο γενικό και αόριστο “το σύστημα έτσι λειτουργεί”. Πίσω από κάθε πράξη, παράλειψη, καθυστέρηση, αδιαφανή υπολογισμό, άρνηση ενημερότητας, δέσμευση λογαριασμού, καταλογισμό, προσαύξηση ή διοικητική πίεση υπάρχουν όργανα, υπηρεσίες, υπάλληλοι, διοικήσεις, πολιτικές αποφάσεις και συγκεκριμένοι μηχανισμοί.
Όταν η στάση τους δημιουργεί ένα παράλογο αποτέλεσμα, δηλαδή όταν ο πολίτης εμποδίζεται να εργαστεί, να εισπράξει, να διατηρήσει την περιουσία του, να αναπτύξει την προσωπικότητά του, να συμμετάσχει στην οικονομική ζωή ή να προστατεύσει την οικογένειά του, τότε πρέπει να εξετάζεται σοβαρά η ευθύνη του Δημοσίου, των φορέων, των υπαλλήλων και κάθε υπευθύνου.
Δεν ζητούμε απλώς καλύτερη μεταχείριση. Ζητούμε λογοδοσία για τη βλάβη που προκαλείται όταν η Διοίκηση παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και αρχίζει να τον συνθλίβει.
1. Το παράλογο ως πηγή θεσμικής βλάβης
Το παράλογο εμφανίζεται όταν η Διοίκηση απαιτεί από τον πολίτη κάτι που η ίδια η λειτουργία της καθιστά αδύνατο.
Απαιτεί πληρωμή, αλλά στερεί ενημερότητα.
Ζητά ρύθμιση, αλλά δεν δίνει πλήρη ανάλυση της οφειλής.
Απαιτεί συμμόρφωση, αλλά δεν εξηγεί επαρκώς τον υπολογισμό.
Ζητά απόδοση ΦΠΑ ή εισφορών, ενώ το Δημόσιο καθυστερεί να πληρώσει τον ίδιο τον πολίτη.
Επικαλείται οφειλή, αλλά δεν εξετάζει αν υπάρχει πραγματική δυνατότητα πληρωμής.
Δεσμεύει λογαριασμό, ενώ με τη δέσμευση αυτή αφαιρεί τα χρήματα που χρειάζονται για εργασία, επιβίωση ή αποπληρωμή.
Αφαιρεί ασφαλιστική ή φορολογική ενημερότητα, ενώ με αυτόν τον τρόπο εμποδίζει τον πολίτη να εργαστεί ή να εισπράξει.
Αυτό δεν είναι απλή αυστηρότητα. Είναι διοικητικό παράλογο. Και όταν το παράλογο προκαλεί ζημία, πρέπει να εξετάζεται ως βάση ευθύνης.
2. Η συνταγματική διάσταση της βλάβης
Η βλάβη που προκαλείται από τέτοιες πρακτικές δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι και συνταγματική.
Όταν ο πολίτης εμποδίζεται να εργαστεί, να αναπτύξει επαγγελματική δραστηριότητα, να συμμετάσχει στην οικονομική ζωή, να διατηρήσει την οικογένειά του, να προστατεύσει την περιουσία του ή να κινηθεί ελεύθερα μέσα στην κοινωνική και οικονομική ζωή, τότε θίγεται ο πυρήνας της προσωπικότητάς του.
Η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας δεν είναι θεωρητικό σύνθημα. Περιλαμβάνει τη δυνατότητα του ανθρώπου να ζει, να εργάζεται, να δημιουργεί, να συμμετέχει στην οικονομική και κοινωνική ζωή και να μη μετατρέπεται σε παθητικό αντικείμενο διοικητικής πίεσης.
Η προστασία της περιουσίας επίσης δεν αφορά μόνο την τυπική κυριότητα. Αφορά την πραγματική δυνατότητα του πολίτη να μη χάνει την περιουσία, τα εισοδήματα, τους λογαριασμούς, τις επαγγελματικές ευκαιρίες και τα μέσα επιβίωσής του εξαιτίας άδικων, αδιαφανών ή δυσανάλογων διοικητικών πρακτικών.
Η Διοίκηση δεν μπορεί να επικαλείται το δημόσιο συμφέρον με τρόπο που ακυρώνει πλήρως τον άνθρωπο, την προσωπικότητα, την εργασία και την περιουσία του.
3. Η ευθύνη του Δημοσίου και των φορέων
Όταν παράνομη πράξη ή παράλειψη οργάνου του Δημοσίου ή νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου προκαλεί ζημία, πρέπει να εξετάζεται η ευθύνη προς αποζημίωση.
Η ευθύνη αυτή μπορεί να στηρίζεται σε συγκεκριμένα γεγονότα, όπως:
παράνομη ή ανεπαρκώς αιτιολογημένη πράξη,
εσφαλμένος υπολογισμός οφειλής,
παράλειψη διόρθωσης γνωστού λάθους,
παράλειψη απάντησης σε αίτημα του πολίτη,
παράλειψη παροχής πρόσβασης στον φάκελο,
καθυστέρηση πληρωμής οφειλόμενων ποσών από το Δημόσιο,
παράλειψη συνεκτίμησης πραγματικής δυνατότητας πληρωμής,
επιβολή δυσανάλογων μέτρων,
δέσμευση λογαριασμών χωρίς στάθμιση συνεπειών,
άρνηση ενημερότητας που οδηγεί σε απώλεια εισοδήματος,
ή διοικητική συμπεριφορά που επιτείνει την αδυναμία του πολίτη.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις το ερώτημα δεν είναι μόνο αν “υπάρχει οφειλή”. Το ερώτημα είναι αν η Διοίκηση ενήργησε νόμιμα, αιτιολογημένα, αναλογικά, με διαφάνεια και χωρίς να προκαλέσει υπέρμετρη ζημία.
4. Η ευθύνη υπαλλήλων, οργάνων και κάθε υπευθύνου
Η ευθύνη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται πάντοτε απρόσωπα. Σε πολλές περιπτώσεις πρέπει να εξετάζεται αν συγκεκριμένα όργανα, υπάλληλοι ή υπεύθυνοι συνέβαλαν στη βλάβη με πράξη, παράλειψη, αδιαφορία, αυθαίρετη στάση ή επιμονή σε προφανές λάθος.
Η ευθύνη μπορεί να αναζητείται όταν κάποιος:
αγνοεί τεκμηριωμένο αίτημα,
δεν απαντά σε κρίσιμη ένσταση,
αρνείται να δώσει στοιχεία,
επιμένει σε εσφαλμένο υπολογισμό,
δεν διορθώνει προφανή διοικητική πλάνη,
προωθεί μέτρα χωρίς να εξετάσει τις συνέπειες,
μεταχειρίζεται τον πολίτη ως ένοχο πριν ελέγξει την υπόθεση,
ή συμβάλλει σε οικονομική, επαγγελματική ή περιουσιακή βλάβη.
Η επίκληση της υπηρεσιακής ιδιότητας δεν πρέπει να λειτουργεί ως ασυλία απέναντι στο παράλογο. Ο υπάλληλος και το όργανο της Διοίκησης δεν είναι απλοί εκτελεστές μηχανικών εντολών. Οφείλουν να ενεργούν με νομιμότητα, χρηστή διοίκηση, αιτιολογία, αναλογικότητα και σεβασμό στα δικαιώματα του πολίτη.
5. Η δομή της αγωγής
Η αγωγή δεν πρέπει να είναι γενική καταγγελία κατά του κράτους. Πρέπει να έχει καθαρή δομή, ώστε να μπορεί να σταθεί αποδεικτικά και νομικά.
Η βασική αλληλουχία πρέπει να είναι:
συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη,
συγκεκριμένο όργανο, υπηρεσία ή φορέας,
συγκεκριμένη παρανομία ή πλημμέλεια,
συγκεκριμένη βλάβη,
συγκεκριμένη αιτιώδης σύνδεση,
και συγκεκριμένο αίτημα αποζημίωσης ή αποκατάστασης.
Δεν αρκεί να ειπωθεί ότι “η Διοίκηση μας κατέστρεψε”. Πρέπει να φανεί πώς ακριβώς συνέβη αυτό. Ποια πράξη έγινε. Ποια παράλειψη υπήρξε. Ποιο αίτημα αγνοήθηκε. Ποιο ποσό υπολογίστηκε λάθος. Ποιο μέτρο ελήφθη. Ποια δυνατότητα χάθηκε. Ποια περιουσιακή ζημία προκλήθηκε. Πώς επηρεάστηκε η εργασία, η οικογένεια, η οικονομική ζωή και η προσωπικότητα του πολίτη.
Η αγωγή πρέπει να μετατρέπει το διοικητικό παράλογο σε αποδείξιμη αλυσίδα ευθύνης.
6. Η περιουσιακή ζημία
Η περιουσιακή ζημία πρέπει να αποτυπώνεται συγκεκριμένα. Μπορεί να αφορά:
χρήματα που χάθηκαν,
εισοδήματα που δεν εισπράχθηκαν,
έργα που δεν αναλήφθηκαν,
συμβάσεις που χάθηκαν,
πελάτες που απομακρύνθηκαν,
προσαυξήσεις που δημιουργήθηκαν,
έξοδα που επιβαρύνθηκε ο πολίτης,
δεσμεύσεις λογαριασμών,
κατασχέσεις,
απώλεια ρευστότητας,
απώλεια ασφαλιστικής ή φορολογικής ενημερότητας,
αδυναμία συμμετοχής σε διαγωνισμό,
αδυναμία συνέχισης επαγγελματικής δραστηριότητας,
ή μείωση της αξίας και της χρήσης της περιουσίας του.
Η ζημία πρέπει να έχει αριθμούς, ημερομηνίες, έγγραφα και σύνδεση με συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη. Όσο πιο καθαρά αποδεικνύεται η ζημία, τόσο ισχυρότερη γίνεται η αγωγή.
7. Η ηθική βλάβη και η προσβολή της προσωπικότητας
Η βλάβη δεν είναι μόνο οικονομική. Η διοικητική πίεση μπορεί να προσβάλλει και την προσωπικότητα του πολίτη.
Όταν ο πολίτης αντιμετωπίζεται ως παραβάτης χωρίς προηγούμενο ουσιαστικό έλεγχο, όταν αγνοούνται τα αιτήματά του, όταν δεν του δίνονται στοιχεία, όταν πιέζεται να πληρώσει κάτι που δεν έχει εξηγηθεί, όταν αποκλείεται από εργασία ή είσπραξη, όταν απειλείται με μέτρα που διαλύουν την οικονομική του ζωή, τότε δεν θίγεται μόνο η περιουσία του. Θίγεται και η αξιοπρέπειά του.
Η προσβολή της προσωπικότητας μπορεί να συνδέεται με:
άγχος και διαρκή πίεση,
επαγγελματική απαξίωση,
απώλεια αξιοπιστίας,
κοινωνικό αποκλεισμό,
αίσθηση αδυναμίας απέναντι στη Διοίκηση,
προσβολή της οικονομικής ελευθερίας,
παρεμπόδιση της επαγγελματικής ανάπτυξης,
και περιορισμό της δυνατότητας του ανθρώπου να οργανώσει ελεύθερα τη ζωή του.
Η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας δεν προστατεύεται μόνο όταν το κράτος απέχει από άμεσες απαγορεύσεις. Προστατεύεται και όταν η Διοίκηση δεν δημιουργεί με τη στάση της συνθήκες οικονομικού στραγγαλισμού που καθιστούν αδύνατη την πραγματική συμμετοχή του πολίτη στην κοινωνική και οικονομική ζωή.
8. Η προστασία της περιουσίας
Η περιουσία δεν προστατεύεται μόνο απέναντι σε τυπική αφαίρεση κυριότητας. Προστατεύεται και απέναντι σε πρακτικές που απομειώνουν, δεσμεύουν, ακυρώνουν ή καθιστούν ανενεργή την περιουσιακή θέση του πολίτη.
Όταν δεσμεύεται λογαριασμός, όταν χάνονται εισοδήματα, όταν εμποδίζεται η είσπραξη χρημάτων, όταν η απώλεια ενημερότητας μπλοκάρει συμβάσεις, όταν δημιουργούνται προσαυξήσεις λόγω κρατικής καθυστέρησης ή όταν μέτρα είσπραξης οδηγούν σε μεγαλύτερη οικονομική καταστροφή, τότε τίθεται ζήτημα ουσιαστικής προστασίας της περιουσίας.
Η Διοίκηση δεν μπορεί να μεταχειρίζεται την περιουσία του πολίτη ως απλό πεδίο είσπραξης, χωρίς να εξετάζει αν τα μέτρα της είναι νόμιμα, αναγκαία, αναλογικά και συμβατά με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
9. Η αιτιώδης συνάφεια
Το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι η αιτιώδης συνάφεια. Πρέπει να αποδεικνύεται ότι η ζημία δεν προέκυψε γενικά και αόριστα, αλλά συνδέεται με συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη.
Η δομή πρέπει να είναι καθαρή:
Η υπηρεσία καθυστέρησε.
Εξαιτίας της καθυστέρησης δεν εισπράχθηκε ποσό.
Επειδή δεν εισπράχθηκε ποσό, δεν πληρώθηκε ΕΦΚΑ, ΦΠΑ ή φόρος.
Επειδή δεν πληρώθηκε, δημιουργήθηκαν προσαυξήσεις ή μέτρα.
Επειδή δημιουργήθηκαν μέτρα, χάθηκε ενημερότητα, σύμβαση, εισόδημα ή περιουσιακή δυνατότητα.
Άρα η ζημία δεν είναι απλή ιδιωτική δυσκολία. Είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένης κρατικής συμπεριφοράς.
Αντίστοιχα:
Η υπηρεσία υπολόγισε λάθος.
Ο πολίτης ζήτησε διόρθωση.
Η διόρθωση δεν έγινε.
Το λάθος ποσό μεταφέρθηκε σε μηχανισμό είσπραξης.
Η πίεση προκάλεσε ρύθμιση, δέσμευση ή απώλεια ενημερότητας.
Άρα η ζημία συνδέεται με τη μη διόρθωση του λάθους.
Η αγωγή πρέπει να χτίζεται πάνω σε τέτοιες αλυσίδες. Όχι σε γενικές φράσεις, αλλά σε γεγονότα.
10. Η ευθύνη κάθε υπευθύνου
Η φράση “κάθε υπεύθυνος” δεν πρέπει να μένει αόριστη. Πρέπει να σημαίνει ότι, ανάλογα με την υπόθεση, θα ερευνάται ποιος είχε αρμοδιότητα, ποιος γνώριζε, ποιος όφειλε να ενεργήσει, ποιος παρέλειψε να απαντήσει, ποιος υπέγραψε, ποιος διέταξε, ποιος εκτέλεσε, ποιος διατήρησε το λάθος και ποιος ωφελήθηκε ή συνέβαλε στη συνέχιση της βλάβης.
Η ευθύνη μπορεί να αφορά:
το Δημόσιο,
τον αρμόδιο φορέα,
νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου,
υπηρεσία,
διοίκηση οργανισμού,
προϊστάμενο,
υπάλληλο,
όργανο που υπέγραψε πράξη,
όργανο που παρέλειψε να απαντήσει,
όργανο που δεν διόρθωσε λάθος,
ή οποιονδήποτε συνέβαλε αιτιωδώς στη ζημία.
Ο σκοπός δεν είναι η τυφλή στοχοποίηση προσώπων. Ο σκοπός είναι η αποκατάσταση της ευθύνης εκεί όπου πραγματικά ανήκει.
11. Η βασική θέση
Η βασική θέση είναι η εξής:
Όταν το Δημόσιο, τα όργανά του, οι υπάλληλοι ή κάθε υπεύθυνος δημιουργούν με πράξεις ή παραλείψεις ένα παράλογο που στερεί από τον πολίτη εργασία, εισόδημα, περιουσία, αξιοπρεπή διαβίωση και δυνατότητα ανάπτυξης της προσωπικότητάς του, τότε πρέπει να εξετάζεται η ευθύνη τους και η δυνατότητα αγωγής αποζημίωσης.
Δεν μπορεί η Διοίκηση να παράγει αδυναμία και μετά να τιμωρεί τον πολίτη επειδή βρέθηκε αδύναμος.
Δεν μπορεί να δημιουργεί οικονομική ασφυξία και μετά να τη βαφτίζει υπαιτιότητα.
Δεν μπορεί να στερεί ενημερότητα, είσπραξη και εργασία και μετά να ζητά πληρωμή.
Δεν μπορεί να αγνοεί αιτήματα, στοιχεία και λάθη και μετά να επικαλείται τη νομιμότητα της πράξης.
Όταν η Διοίκηση γίνεται πηγή βλάβης, πρέπει να λογοδοτεί.
Συμπέρασμα
Οι αγωγές κατά του Δημοσίου, των φορέων, των υπαλλήλων, των οργάνων και κάθε υπευθύνου δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ακραία αντίδραση. Πρέπει να αντιμετωπίζονται ως θεσμικό εργαλείο λογοδοσίας, όταν η διοικητική λειτουργία προκαλεί πραγματική βλάβη στον πολίτη.
Η προστασία της προσωπικότητας, της οικονομικής ελευθερίας, της περιουσίας και της αξιοπρεπούς διαβίωσης δεν μπορεί να μένει θεωρητική. Πρέπει να ενεργοποιείται όταν η Διοίκηση, αντί να υπηρετεί τον πολίτη, τον παγιδεύει σε αδιέξοδα.
Ο πολίτης δεν πρέπει να σηκώνει μόνος του το κόστος του διοικητικού παραλόγου. Αν η ζημία προκλήθηκε από πράξη, παράλειψη, καθυστέρηση, αδιαφάνεια, εσφαλμένο υπολογισμό, δυσανάλογο μέτρο ή άρνηση διόρθωσης, τότε πρέπει να αναζητείται αποζημίωση και ευθύνη.
Το κράτος δικαίου δεν σημαίνει μόνο ότι ο πολίτης έχει υποχρεώσεις απέναντι στο κράτος. Σημαίνει και ότι το κράτος, οι φορείς του, τα όργανά του και κάθε υπεύθυνος έχουν υποχρεώσεις απέναντι στον πολίτη.